• २०७५-१०-६ , आइतबार/ Sunday 01-20-19
  • 07:01:04

सोसल मिडियामा झुट कसरी फैलिन्छ ? अध्ययन यसो भन्छ

उखान छ: झुटको खुट्टा हुँदैन । तर अहिलेको सोसल मिडियाको जमानामा चाहीँ झुटको खुट्टा नहुने मात्र होइन की पखेटा नै हुन्छ ।

फेक न्यूज अर्थात् झुटा नक्कली समाचारका सम्बन्धमा गरिएको अहिलेसम्मकै ठूलो अध्ययनपश्चात् वैज्ञानिकहरु यस्तो निष्कर्षमा पुगेका छन् की झुटो खबर निकै तिव्र रुपमा र टाढा टाढा सम्म फैलिन्छ र त्यसको तुलनामा सत्य खबर चाहीँ टिक्न र फैलिन पाउँदैन । अर्थात् झुटो खबर तिव्र रुपमा फैलिरहँदा सत्य खबर चाहीँ अल्झिरहेको हुन्छ । पछिल्लो १० वर्षमा अंग्रेजीमा गरिएको ३० लाख मानिसका सवा लाख भन्दा धेरै टि्वटको गहन अध्ययन गरी यस्तो निष्कर्ष निकालिएकोहो । शोधकर्ताहरुका अनुसार झुटा तथा नक्कली समाचारमा तिव्र रुपमा फैलिने तागत हुन्छ ।

साइन्स जर्नलमा छापिएको यो रिपोर्ट यद्यपि टि्वटरमा फैलिने झुटमा मात्र केन्द्रित छ । तथापि वैज्ञानिकहरुले यो सिद्धान्त हरेक खाले सोसल मिडिया  प्टलेर्फमममा लागू हुने बताएका छन् । अनुसन्धानको अगुवाई ग्र्ने अमेरिकाको म्यासाच्युसेट्स इन्टिच्यूट अफ टेक्नोलोजीका डाटा वैज्ञानिक सोरोस वोशोगी भन्छन्, ‘हाम्रो अनुसन्धानबाट यो प्रष्ट हुन्छ की यस्तो केवल बोट्स अर्थात् सफ्टवेयरले मात्र गरिरहेको छैन । यो मानव स्वभावको कमजोरी पनि हो र मानिसले नै त्यस्तो सामाग्रीको प्रसार गरिरहेको हुन्छ ।’ शोधकर्ताका अनुसार अफवाह फैलाउने वा त्यसमाथि विश्वास गर्नु सहज मानवीय स्वभावको हिस्सा हो । सोसल मिडियाले त्यसलाई नयाँ मञ्च उपलब्ध गराउँदछ ।

साइन्स पत्रिकाले यो शोधसँगै एउटा आलेख पनि प्रकाशित गरेको छ, जुन १६ जन प्रख्यात राजनीतिशास्त्रीहरुले मिलेर लेखेका छन् । त्यसमा भनिएको छ, ‘२१ औँ शताब्दीको समाचारको बजारमा नयाँ व्यवस्थाको आवश्यकता छ । तथापि त्यो व्यवस्था के हुनसक्छ जसमा झुटको बोलवालाको ठाउँमो सत्यलाई बढावा मिल्न सक्दछ ?’ शोधकर्ता सोरोश वोगोशीका अनुसार यस्तो कुनै व्यवस्था बनाउन सजिलो छैन । झुटा खबरहरु सत्य खबरको तुलनामा ६ गुणा तिव्र गतिमा फैलिन्छन् । व्यवसाय, आतंकवाद, युद्ध, विज्ञापन प्रविधि आदि क्षेत्रका झुटा खबरहरु तिनै तिव्र गतिमा फैलिन्छन् । तर राजनीतिसँग जोडिएका फर्जी खबरहरु सबैभन्दा सजिलै ट्रेन्डिङ हुन्छन् ।

के हो यो अनुसन्धान ?

यसअघि पनि फेक न्यूजका विषयमा अनुसन्धान भएका थिए जुन खास घटनामा केन्दि्रत थिए । उदाहरणका लागि कुनै बम विस्फोट तथा प्राकृतिक विपत्तिसँग जोडिएका समाचारका सन्दर्भमा । तर पछिल्लो अनुसन्धान सन् २००६ देखि २०१६ को पूरै एक दशकमा विश्वका विभिन्न देशका टि्वटर प्रयोगकर्ताले अंग्रेजीमा गरेका टि्वटरमा आधारित छ । यस हिसाबले यो निकै व्यापक अनुसन्धान हो ।

यस अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिकहरुले एक खास एल्गोरिदम बनायो । हजारौँ लाखौँ टि्वटको सागरबाट त्यस्ता टिु्वटलाई छानियो जो सही तथा तथ्यपरक थिए । यस्तो गर्नका लागि तीन मानकको प्रयोग गरियो- पहिलो सुरुमा टि्वटगर्ने मानिस को हो ? त्यो व्यक्ति कति विश्वसनीय छ ? उसको अकाउन्ट भेरिफाइड छ की छैन ? दोश्रो, उसमा कस्तो भाषाको प्रयोग गरिएको छ । भाषिक शुद्धता छ की छैन ।

किनकी विश्वसनीय मानिसहरु शुद्ध तथा प्रभावकारी भाषा प्रयोग गर्दछन् । तेश्रो, कस्तो खाले मानिसहरुले रिटि्वट गरेका छन् । किनकी विश्व्सनीय मानिसहरु फर्जी टि्वटबाट बँच्दछन् ।

सत्यलाई परिभाषित गर्नु, त्यसको जाँच गर्नु आफैमा कठिन काम थियो । अनुसन्धानकर्ताहरुले यसका लागि फ्याक्ट चेक गर्ने विभिन्न साइटहरुको सहयोग लिए, जसमा स्नोप्स, पोलिटिकल फ्याक्ट तथा फ्याक्टचेक आदि छन् । ती साइटको मद्धतबाट सन् २००६ देखि २०१६ को बीच्का यस्ता सयौँ टि्वट निकालियो जो फर्जी थिए । तत् पश्चात ग्निपको सर्च इन्जिनको प्रयोग गरी ती फेक न्यूज कसरी फैलिए भन्ने हेरियो ।

त्यसप्रकारले उनीहरुले १ लाख २६ हजार टि्वट निकाले जसलाई ४५ लाख पटक रिटि्वट गरिएकेा थियो । त्यसमा केहीमा अन्य साइटका झुट खबरका लिंक थिए भने केहीमा लिंक विनाका झुटा खबरहरु थिए ।

त्यस्तै विश्वसनीय संस्थाहरुका सत्य खबरहरु फैलिने दरको अध्ययन पनि गरियो । शोधकर्ताहरुका अनुसार फेक न्यूजको निकै धेरै मानिससम्म पुग्दछ र धेरै ठूलो दायरामा फैलिन्छ । जबकी विश्वसनीय समाचार चाहीँ सिमित वर्गमा मात्र जान्छ । फेक न्यूज खाले मानिससम्म पुगेको हुन्छ । उदाहरणका लागि न्युयोर्क टाइम्सको कुनै समाचार एक हजार मानिससम्म पुग्दछ टि्वटर । तर त्यसपछि त्यो रिटि्वट हुने क्रम घट्दछ । तर फेक न्यूज चाहीँ कुनै अविश्वसनीय व्यक्तिले टि्वट गर्दछ, सानो समुहमा शेयर हुन्छ तर विस्तारै यसरी फैलिँदै जान्छ की त्यस्ता विश्वसनीय सञ्चार माध्यमका समाचार भन्दा धेरै रिटि्वट हुन्छ र फैलिन्छ ।

यस सन्दर्भमा शोधकर्ताहरुले एउटा उदाहरण दिएका छन् । एउटा समाचार आएको थियो की अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले एक विरामी बच्चाको सहयोगका लागि आफ्नो निजी विमान दिएका थिए । त्यो समाचार साँचो थियो । तर त्यसलाई केवल १३ सयजना मानिसले रिटि्वट गरे । त्यस्तै अर्को खबर आयोः ट्रम्पका एकजना नातेदारले आफ्नो मृत्यु अघि लेखेका थिए की ट्रम्प राष्ट्रपति बन्नु हुँदैन । त्यो खबर वास्तवमा फर्जी थियो । तर त्यहीँ फर्जी समाचार ३८ हजार जनाले रिटि्वट गरे ।

शोधकर्ताहरुका अनुसार फेक न्यूज एक गम्भीर समस्या बनिरहेको छ । यससँग जुध्ने उपायको खोजी गर्नका लागि विश्वका अग्रणी संस्थाहरु गम्भीर हुनु पर्दछ । अनलाइनखबर  बाट 

प्रतिकृया दिनुहोस

के गर्न पाइँदैन सामाजिक सञ्जालमा ? १५ वर्ष जेल हाल्ने साइबर कानून आउँदै,

२ माघ, काठमाडौं सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गर्नेहरुमाथि कठोर कारवाहीको माग भइरहेका बेला सरकारले नयाँ कानुनको मस्यौदा तयार पारेको छ । संघीय संसदमा

सावधान ! यी हुन् सबैभन्दा कमजोर पासवर्ड

यो वर्ष सन् २०१८ मा सबैभन्दा धेरै ह्याक भएका वा सर्वाधिक कमजोर पासवर्डको खुलासा भएको छ । साइबर सेक्योरिटी फर्म स्प्लास डाटाले यसको खुलासा गरेको हो

विश्वभर निःशुल्क वाईफाई

चीनको एक कम्पनीले निकट भविष्यमै अन्तरीक्षमा आफ्नो स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्नेछ, जसले पूरै विश्वभर निःशुल्क वाईफाई सेवा उपलब्ध गराउने लक्ष्य लिएको छ